Umsögn Samtaka um mannvæna tækni um áform um lagasetningu vegna aldursmarka fyrir aðgang barna að samfélagsmiðlum

Inngangur

Samtök um mannvæna tækni (SUMT) fagna því að mennta- og barnamálaráðuneytið setji velferð barna í stafrænu umhverfi á dagskrá og kynni áform sín áður en frumvarp hefur verið samið. SUMT taka undir þá greiningu sem fram kemur í áformum stjórnvalda á þeirri hættu sem fylgt getur notkun barna á samfélagsmiðlum.

Umsögn þessi er ekki skrifuð í þeim tilgangi að vera með eða á móti aldursmörkum, heldur frekar sem framlag til umræðu um hvaða leiðir séu til þess fallnar að vernda velferð og réttindi barna og til að brýna fyrir stjórnvöldum að verði ákveðið að fara þá leið að setja aldursmörk skiptir útfærsla þeirra og heildarsamhengi sköpum.

Meginerindi okkar er þetta:

Áhrifaríkasta leiðin til að vernda börn og ungmenni í netheimum er að fjárfesta í velferð þeirra og tækifærum í raunheimum.

1. Byggjum á íslenska forvarnarmódelinu

Í áformunum um lagasetningu stjórnvalda er lagt til að sjálfstæður aðgangur barna að samfélagsmiðlum verði heimill frá 1. janúar þess árs sem þau verða 15 ára. Ráðuneytið lýsir þessu sem almennu, forvarnarmiðuðu verndarákvæði og vísar til reglna barnaverndarlaga um útivistartíma barna sem hliðstæðu.

Mikilvægt er að rifja upp að reglur um útivistartíma virkuðu ekki í tómarúmi. Þær voru einn sýnilegur hluti af stærri, samhæfðri og fjármagnaðri umgjörð.

Undir lok tíunda áratugarins var áfengis- og vímuefnaneysla íslenskra ungmenna með því mesta sem þekktist í Evrópu. Viðbrögð stjórnvalda á þeim tíma fólust ekki í einu banni eða einni reglu, heldur heildstæðri nálgun sem miðaði að því að breyta aðstæðunum í kringum börn og ungmenni.

Nálgunin byggðist meðal annars á:

• uppbyggingu og niðurgreiðslu íþrótta-, æskulýðs- og frístundastarfs,
• reglum um útivistartíma og samstöðu foreldra um sameiginlegan ramma,
• samstarfi foreldra, skóla, sveitarfélaga og félagasamtaka,
• og reglulegum könnunum meðal heilla árganga sem gerðu sveitarfélögum kleift að bregðast hratt við og mæla árangur.

Íslenska nálgunin var sérstaklega árangursrík og vakti alþjóðlega athygli. Aðrar þjóðir hafa síðan tekið hana sér til fyrirmyndar.

Þau áform stjórnvalda sem nú liggja fyrir taka upp regluna en ekki stuðningsumgjörðina.

2. Frummatið gerir ráð fyrir ávinningi forvarnarmódelsins án fjárfestingarinnar

Þessi vöntun birtist skýrt í frummati ráðuneytisins á áhrifum lagasetningarinnar. Þar segir annars vegar að ekki sé gert ráð fyrir útgjaldabreytingum fyrir ríkissjóð. Hins vegar segir í umfjöllun um áhrif á lýðheilsu að minni skjátími ætti að skapa rými fyrir aukna þátttöku í öflugu starfi á sviði íþrótta-, æskulýðs- og frístundamála.

Ráðuneytið gerir með öðrum orðum sjálft ráð fyrir að börn færi sig úr stafrænu umhverfi yfir í skipulagt starf en áætlar engin útgjöld til að byggja upp það starf sem á að taka við börnunum. Árangur forvarnarmódelsins byggðist á markvissri og fjármagnaðri uppbyggingu; tilfærslan gerðist ekki sjálfkrafa og hún gerðist ekki ókeypis.

Þá liggur ekki fyrir hvernig sveitarfélögum, sem halda úti stærstum hluta frístunda- og æskulýðsstarfs auk grunnskólanna sem áformin nefna sem helsta vettvang fræðslu, verði tryggt það fjármagn sem þarf til að ná utan um þetta mikilvæga verkefni.

3. Aldursmörk skoðuð sem hluti af heildstæðri stefnu

SUMT leggja áherslu á mikilvægi þess að móta heildstæða stefnu um stafræna velferð barna. Í þeirri vinnu væri mikilvægt að kanna hvort lagasetning um aldursmörk sé nauðsynleg, áhrifarík og í samræmi við sjónarmið um meðalhóf.

SUMT telja jafnframt að við mótun slíkrar stefnu bjóðist tækifæri til að skoða fjölbreyttar aðgerðir sem styrkja verndandi þætti í lífi barna og skapa þeim raunverulega valkosti við samfélagsmiðla, meðal annars:

• fjölbreytt íþrótta-, menningar- og tómstundastarf sem er raunverulega aðgengilegt öllum börnum,
• aðgengilega geðheilbrigðisþjónustu og lágþröskuldaúrræði í nærumhverfi,
• örugg og spennandi samkomurými, svo sem félagsmiðstöðvar, bókasöfn og almenningsrými,
• stafrænt læsi og stafræna borgaravitund í aðalnámskrá,
• stuðning, samræmingu og leiðsögn fyrir foreldra,
• og virka og fjármagnaða þátttöku sveitarfélaga.

Það þarf líka að hafa í huga við slíka stefnumótun að samfélagsmiðlar hafa ekki bara neikvæð áhrif. Þeir geta veitt börnum tengsl, upplýsingar, tækifæri til sköpunar og aðgang að stuðningsnetum, ekki síst börnum sem finna sig ekki í nærumhverfi sínu. Þetta er í samræmi við niðurstöður úr eigin samráði ráðuneytisins við ungmenni, þar sem fram kom að börn kalli eftir lausnum sem stuðla að jafnvægi milli verndar og þátttöku og að þau verði ekki útilokuð frá upplýsingum, tjáningu og samfélagsþátttöku.

Það sem þarf að byggja upp utan skjásins er því ekki aðeins afþreying sem fyllir tíma. Það þarf að mæta þeim þörfum sem miðlarnir svara: þörfinni fyrir að tilheyra, vera séður, mynda tengsl, öðlast viðurkenningu, skapa og taka þátt.

Heildstæð stefna um stafræna velferð barna ætti að vera upphafspunktur vinnunnar frekar en aldursmörk.

4. Aldursmörk breyta ekki hönnun miðlanna

Sú hætta sem fylgir notkun barna á samfélagsmiðlum sprettur að stórum hluta af hönnun miðlanna og viðskiptamódeli þeirra: persónusniðinni dreifingu efnis, umfangsmikilli gagnasöfnun og hönnun sem getur ýtt undir langvarandi eða áráttukennda notkun.

Þar þarf því sérstaklega að horfa til ábyrgðar fyrirtækjanna sjálfra. Íslensk stjórnvöld ættu að beita sér í norrænu og evrópsku samstarfi fyrir takmörkunum á ávanabindandi hönnun, gagnasöfnun og persónusniðinni miðlun efnis og auglýsinga til barna, auk krafna um að fyrirtæki sýni fram á að þjónusta þeirra sé örugg.

Aldursmörk færa ábyrgð yfir á börn og fjölskyldur. Kröfur um örugga hönnun og ábyrga viðskiptahætti færa ábyrgðina þangað sem hún á heima: til þeirra fyrirtækja sem hanna og reka miðlana – og hagnast á þeirri hönnun sem er að valda börnum okkar skaða.

5. Atriði sem þurfa að skýrast við lagasetningu

Gildissvið

Hugtakið samfélagsmiðlar er ekki skilgreint í áformunum. Skýra þarf hvort lögin eigi að taka til myndbandsveitna, tölvuleikjavettvanga, skilaboðaforrita, umræðusvæða, gervigreindarspjallmenna og annarrar félagslegrar stafrænnar þjónustu.

Of þröng skilgreining getur gert lögin áhrifalítil. Of víð skilgreining getur útilokað börn frá samskiptum, upplýsingum og þátttöku umfram það sem nauðsynlegt er.

Aldursstaðfesting og ábyrgð þjónustuveitenda

Áformin eru óskýr um það hvort lagasetning muni leggja skyldur á þjónustuveitendur. Áformin eru kynnt sem refsilaust verndarákvæði með hliðstæðu í útivistartíma barna, sem bendir til viðmiðs sem beinist að börnum og foreldrum fremur en til krafna á fyrirtæki. Á sama tíma er í áformunum gert ráð fyrir að skyldur þjónustuveitenda og aldursstaðfesting verði útfærð við frumvarpsgerð, ábyrgð tæknifyrirtækja á framkvæmd er tilgreind sem ástæða þess að reglan verði ekki felld inn í barnaverndarlög, og bæði atvinnufrelsi og vinnsla persónuupplýsinga barna vegna aldursstaðfestingar eru talin koma til álita. Í frummati á áhrifum er hins vegar svarað „á ekki við“ um áhrif á fyrirtækjaeftirlit og reglubyrði, samkeppnisskilyrði, frelsi til að veita þjónustu og tæknilegar reglur um fjarþjónustu. Skjölin gefa því ósamrýmanleg svör um grundvallaratriði.

SUMT telja þess vegna óljóst hvort um sé að ræða félagslegt viðmið sem beinist að foreldrum og börnum eða skyldu á þjónustuveitendur með tilheyrandi aldursstaðfestingu og eftirliti. Verði síðari leiðin farin á eftirfarandi umfjöllun fullt erindi – og þá þarf frummat á áhrifum að endurspegla það.

Til að unnt sé að framfylgja lagasetningu um aldursmörk þarf að vera hægt að ákvarða aldur notenda með áreiðanlegum hætti. Í framkvæmd þýðir það að samfélagsmiðlarnir kaupa þjónustu af fyrirtækjum sem sérhæfa sig í aldursvottun, og algengasta aðferðin er andlitsgreining: notandi hleður upp mynd af sér eða tekur stutt myndband og gervigreindarkerfi metur hvort hann sé yfir eða undir tilteknum aldri.

Krafa um aldursstaðfestingu (aldursvottun) skapar nýjan markað fyrir einkarekin fyrirtæki sem fá vald til að miðla aðgangi almennings að stafrænu samfélagi. Reynslan frá Bretlandi sýnir mikilvægi þess að láta val á slíkum milliliðum ekki alfarið í hendur samfélagsmiðlafyrirtækjanna. Open Rights Group hefur bent á að það séu miðlarnir, en ekki notendurnir, sem velja aldursvottunarfyrirtækin og að þeir hafi fjárhagslegan hvata til að velja ódýrari þjónustu, jafnvel þótt hún fjárfesti minna í öryggi eða byggi viðskiptamódel sitt að hluta á frekari nýtingu gagna.¹

Verði slík krafa á fyrirtæki um aldursstaðfestingu hluti lagasetningar þarf að hugsa vel og vandlega hvaða gögn og upplýsingar við teljum ásættanleg að fólk afhendi fyrirtækjum í þeim tilgangi að staðfesta aldur og hvernig unnt verður að tryggja öryggi þeirra gagna og koma í veg fyrir misnotkun þeirra.

Aldursviðmiðið

Viðmiðið „1. janúar árið sem barn verður 15 ára“ leiðir til þess að barn sem fætt er síðla árs getur fengið sjálfstæðan aðgang þegar það er rétt rúmlega 14 ára. Ekki eru færð rök fyrir því hvers vegna þetta aldursviðmið var valið.

Mikilvægt er að aldursviðmið og útfærsla byggi á gögnum en ekki handahófskenndri tölu. Í greinargerð með frumvarpinu væri æskilegt að fram kæmi skýrt hvaða rannsóknargögn, þroskasjónarmið og framkvæmdarsjónarmið styðja 15 ára viðmiðið og hvers vegna miðað er við 1. janúar almanaksárs fremur en afmælisdag barnsins.

Lokaorð

Ólíklegt er að markmið um að vernda börn gegn skaðlegum áhrifum samfélagsmiðla náist með aldursmarki einu saman. Markmið um að vernda börn í stafrænu umhverfi kallar á að tekið sé á hönnun og viðskiptaháttum miðlanna og að börnum standi til boða tækifæri til að tengjast öðrum, tilheyra, skapa, gleðjast og finna tilgang utan hins stafræna umhverfis.

Ef draga á úr vægi samfélagsmiðla í lífi barna þarf heimurinn utan skjásins að vera raunverulegur valkostur: aðgengilegur, öruggur, skemmtilegur og gefandi. Það gerist ekki sjálfkrafa við það eitt að aðgangur að samfélagsmiðlum sé takmarkaður, heldur krefst markvissrar og fjármagnaðrar uppbyggingar. Frummat ráðuneytisins, sem gerir ráð fyrir tilfærslu barna yfir í íþrótta- og frístundastarf án nokkurra útgjalda, endurspeglar ekki þennan veruleika.

Íslenska forvarnarmódelið sýndi að reglur bera árangur þegar þeim fylgir heildstæð stefna, fjármögnun og samstarf. Sá lærdómur getur orðið leiðarljós í þeirri vinnu sem nú er fram undan.

Virðingarfyllst,

f.h. Samtaka um mannvæna tækni
Halldóra Mogensen